Architektura sakralna, podobnie jak cała sztuka współczesna, przeżywa dziś głęboki kryzys – nie tylko formalny, lecz przede wszystkim duchowy. Jego źródła – jak pisał Joseph Ratzinger – sięgają głębiej niż zmiana estetyki. W epoce dominacji racjonalizmu i technologii człowiek coraz częściej stawia się na miejscu Boga, tracąc zdolność kontemplacji, pokory i doświadczenia Tajemnicy. Sztuka, która miała wyrażać to, co niewyrażalne, dąży dziś do prowokacji – zamiast zachwycać, szokuje i burzy porządek. W efekcie granica miedzy tym, co święte, a tym, co jedynie estetyczne, zaciera się.
Duchowa obojętność staje się normą. W tym kontekście istotne jest rozróżnienie między architekturą sakralną a sztuką religijną. Ta pierwsza służy spotkaniu z Bogiem – przez znaki i symbole nie tylko sakralizuje przestrzeń, ale także otwiera na doświadczenie sacrum. Z kolei sztuka religijna, choć czerpie z tematów wiary, nie musi mieć zakorzenienia liturgicznego. W architekturze kluczowy jest autentyczny kontakt z prawdę o człowieku i Bogu, który objawia się w Chrystusie. Kościół od wieków opierał się na tradycji teologicznej, przestrzennej i artystycznej. Świątynie nie powstawały w próżni; ich forma była zakorzeniona w kulturze, duchowości i potrzebach epoki. Architektura korzystała z ugruntowanych typów, symboli i wzorców. Styl się zmieniał – od mroku romanizmu po teatralność baroku – lecz funkcja duchowa jako miejsca spotkania z Bogiem pozostawała ta sama. Barok, odpowiadając na reformacje, przywracał głębię liturgii przez emocje i bogactwo formy. Architekci starali się wyrazić duchowość w języku swoich czasów, nie tracąc z oczu istoty: stworzenia miejsca prowadzącego do Boga. Dlatego szczególna odpowiedzialność spoczywa na architekcie – jest on nie tylko projektantem przestrzeni, lecz również nośnikiem wartości.
Sakralna przestrzeń nie jest jedynie zbiorem elementów; dzięki znakom i symbolom staje się miejscem obecności, przenikniętym przez ducha. Pełni tez funkcje narracyjną: poprzez formy, obrazy i znaki opowiada historię zbawienia. Jej centrum stanowi liturgia – nie jako rytuał, lecz jako żywe działanie ludu kapłańskiego, uobecniające misterium Chrystusa. Elementy przestrzeni – droga, chrzcielnica, brama, światło, krzyż, orientacja, ołtarz, ambona, miejsce przewodniczenia – nie są tylko estetyczne czy użytkowe. Prowadzą ku kontemplacji wiary i głębszemu uczestnictwu w liturgii. Każda decyzja architektoniczna w takim kontekście musi wypływać z sensu teologicznego i doświadczenia Kościoła, który przez wieki uczył się „budować” dla Boga i człowieka.
Dziedzictwo modernizmu
Współczesna architektura sakralna jest… (…)
Więcej przeczytasz w najnowszym numerze kwartalnika PASTORES 108 (3) 2025.
ANNA MARIA WIERZBICKA (ur. 1977), architekt, profesor, kierownik Zakładu Projektowania Architektoniczno-Urbanistycznego oraz Pracowni Architektury Sakralnej i Monumentalnej na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. Zaangażowana w liczne projekty międzynarodowe, autorka wielu książek i artykułów naukowych z zakresu teorii i praktyki architektury oraz semantyki przestrzeni, a także czynna projektantka obiektów sakralnych.
