Zawsze interesowałem się historią, bo jest ona dla kultury tym, czym indywidualna pamięć dla każdego z nas. Człowiek z amnezją to człowiek bez tożsamości. To samo dotyczy cywilizacji. Przeszłość daje nam oparcie. A także nas kształtuje. Mamy wpływ na przyszłość dzięki swojej inteligencji i wolnej woli. Ale w naszych wyborach i działaniach zawiera się przeszłość. Z jej osiągnięć czerpiemy naukę, a z jej porażek – ostrzeżenie. Dlatego właśnie utrata pamięci jest tak niebezpieczna, a świadome ignorowanie albo osłabianie pamięci kultury to wyjątkowo perfidny rodzaj grabieży.
Amnezja cywilizacji, czyli urok brzydoty
W tym roku przeczytałem ponownie wiersz Williama Butlera Yeatsa Drugie przyjście i do dziś stale mam go w pamięci. Ukazał się on, co prawda, w roku 1920, ale Yeats stworzył go w 1919, kiedy w Europie nadal żywe było wspomnienie I wojny światowej. To mocny utwór. Tak mocny, że cytowano go niemal wszędzie. Pismo „The Paris Review” nazwało go kiedyś kopalnią apokaliptycznych frazesów, a także „najdokładniej splądrowanym angielskim utworem literackim”. Nie mam zamiaru plądrować go dalej. Tych jednak, którzy go nie znają, zachęcam do lektury, bo jest to wiersz, który z dużą przenikliwością zapowiada przebieg XX i początku XXI wieku – odrzucenie chrześcijaństwa, skłonność do przemocy i anarchii, paraliż dobra i wzmożenie niegodziwości.
Osobowość Yeatsa była złożona i pełna sprzeczności. Odrazą napawał go chełpliwy optymizm oświecenia. Odpychała go jednak także cukierkowa – jego zdaniem – pobożność chrześcijańska. Mocno angażował się w okultyzm. Poślubił kobietę występującą jako medium. Podziwiał Friedricha Nietzschego i jego wolę mocy. Przyznawał, że odczuwa „coś w rodzaju ekstazy, kontemplując upadek”. Gdyby żył o rok dłużej (zmarł w 1939 r.), stałby się świadkiem kolejnego światowego upadku i pohańbienia, drugiej globalnej masakry, której skala przyćmiła rzeź I wojny światowej.
Yeats nie był... (...)
ABP CHARLES J. CHAPUT OFMCap (ur. 1944), emerytowany metropolita Filadelfii. W Polsce opublikowano m.in. jego książki: Za co warto umierać? Myśli o tym dla czego warto żyć, Obcy w obcej ziemi i Cesarzowi co cesarskie.
