Plan zbudowania raju na ziemi zawsze napotykał przeszkodę w postaci chrześcijaństwa, a zwłaszcza Kościoła katolickiego. Wie­loraki totalitaryzm, wprowadzający ten plan przemocą i podstępem, zaciążył nad całym XX wiekiem. Zadanie zdefiniowania i opisania w skali globalnej zjawiska nazizmu, faszyzmu i komunizmu oraz ich odmian podjął prof. Paweł Skibiński. Jego obficie i rzetelnie udoku­mentowana analiza historyczna obejmuje okres od rewolucji bolsze­wickiej do umownej daty roku 1989. Pytanie o źródła „zła stężonego w ideologie i systemy totalitarne” wymaga odpowiedzi w katego­riach nie tylko historycznych czy socjologicznych, ale egzystencjal­nych i ostatecznych, gdyż niezależnie od przyjętej perspektywy „wieloaspektowa i masowa zbrodnia dokonana przez zwolenników totalitaryzmu jest doświadczeniem egzystencjalnie fundamental­nym dla współczesnego człowieka”.

Autor zadaje pytanie o postawę Kościoła wobec totalitaryzmu i rzeczowo polemizuje z oskarżenia­mi religii i Kościoła o charakter totalitarny; analizuje sprawy obrosłe kłamliwymi stereotypami, często lansowanymi przez środowiska opiniotwórcze, jak stosunek Kościoła do Holokaustu, postawa pa­piestwa i Kościoła (zwłaszcza włoskiego) wobec faszyzmu, złożone relacje między katolicyzmem a komunizmem. Podaje informacje o – często motywowanych religijnie – zmaganiach, a także o kompromi­sach, współdziałaniu czy wręcz przymierzach katolików świeckich i hierarchii kościelnej z różnymi formami totalitaryzmu. Nie pomija kwestii trudnych, a słabiej obecnych w świadomości Polaków, jak panująca po II wojnie światowej „moda na marksizm” w niektórych środowiskach katolickich w Europie Zachodniej i w obu Amery­kach czy wprowadzanie komunizmu w różnych jego formach przez katolików, również duchownych, w krajach Ameryki Łacińskiej. Po­kazuje specyfikę polskiego doświadczenia nazizmu i komunizmu. Społeczną i instytucjonalną siłę Kościoła „w warunkach wieloletnie­go panowania zorganizowanego ateizmu państwowego” budowało dwóch gigantów ducha i myśli, bł. Stefan Wyszyński i św. Jan Pa­weł II, prowadząc walkę przede wszystkim duchową, mającą też wymiar intelektualny i polityczny. Obaj byli przekonani, że „komu­nizm jest zjawiskiem tak sprzecznym z naturą człowieka i prawem boskim, że nie jest zdolny do przetrwania na dłuższą metę i jest skazany na zagładę”. Nie unikając wątków powiązań przedstawi­cieli Kościoła z bezpieką, autor stwierdza, że „im bardziej katolickie było społeczeństwo, tym mniej miało pokus współpracy z komu­nizmem”. Dziś totalitaryzm istnieje nadal. Choć nazizm i faszyzm zostały jednoznacznie potępione, komunizm w różnych odmianach zachował wpływy w życiu społecznym i intelektualnym na wszyst­kich kontynentach. Wiele zjawisk historycznych nie zostało do koń­ca zbadanych, niektóre procesy duchowe i polityczne są w toku, nie można zatem przewidzieć ich rozwoju ani sformułować ostatecz­nych i jednoznacznych ocen.

ak

PASTORES 110 (1) 2026